بودجەی عێراق؛ لەنێوان چەقبەستوویی سیاسی، هەڕەشەی کورتهێنان و سیناریۆکانی داڕمانی بەهای دینار

لەکاتێکدا شەقامی عێراقی چاوەڕێی سەقامگیرییە، لە ژوورە داخراوەکانی بڕیاردان لە بەغداد باس لە قەیرانێکی دارایی بێوێنە دەکرێت، بودجەی ساڵی 2026 تەنها خشتەیەک نییە و تەواو، بەڵکو ئاوێنەیەکە کە تێیدا دانوستانی واشنتۆن و بەغداد، کێشەی نەوت، و ئاییندەی بژێوی خەڵک و مووچەی هەرێمی کوردستان لەنێوان بەغداد و هەولێر دەردەخات. لەم راپۆرتەدا، بە هاوکاری سێ شارەزای بوارەکە، بەدوای وردەکارییەکاندا دەڕۆین.

یەکەم: جەبار گۆران؛ سێبەری دۆلار و گوشارەکانی واشنتۆن

جەبار گۆران، وتەبێژی بازاڕی ئاڵوگۆڕی دراو لە سلێمانی وەک چاودێرێکی وردی بازاڕی دارایی، سەرەتای کێشەکەی گەڕاندەوە بۆ “نەفەقات” و ئەو پێی وایە هەرچەندە دواکەوتنی پەسەندکردنی بودجە مەترسییەکی راستەقینە لەسەر مووچە دروستناکات، بەڵام ژینگەی ئابووریی عێراق بەرەو داڕمان دەبات ئەگەر بەزووی پەسەند نەکرێت.

کێشەی یاسایی و توانای قەرزکردن:

جەبار گۆران ئاماژە بەوە دەکات، حکومەتی عێراق ئێستا کێشەی کورتهێنانی هەیە و “ئەگەر یاسای بودجە پەسەند نەکرێت، حکومەت ناتوانێت پەنا بۆ قەرزی نوێ ببات، ئەوەش واتا پەککەوتنی پڕۆژە خزمەتگوزارییەکان”. ئەوەش تەنها کێشەیەکی ناوخۆیی نییە، بەڵکو کاریگەریی راستەوخۆی لەسەر بەهای دۆلار دەبێت، چونکە بازاڕ متمانەی بە توانای دارایی دەوڵەت نامێنێت.

هاوکێشەی نەوت و زیانەکان:

بەپێی وتەکانی جەبار گۆران، عێراق مانگانە پێویستی بە 6 بۆ 6.5 ترلیۆن دینارە تەنها بۆ مووچەی فەرمانبەران و کێشە گەورەکە لێرەدایە کە بودجە لەسەر بنەمای 70 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک نەوت دانراوە، بەڵام دابەزینی نرخەکان وایکردووە عێراق رۆژانە 40 بۆ 45 ملیۆن دۆلار لەوە کەمتر داهاتی هەبێت کە پێشبینی کراوە. ئەو کورتهێنانە بەردەوامە، دەبێتە هۆی ئەوەی حکومەت نەتوانێت وەک پێویست پشتگیریی دینار بکات.

مەرجی ئەمریکییەکان:

هۆکارێکی دیکە کە جەبار گۆران خستیەڕوو، پەیوەندییە سیاسییەکانە، ئەمریکا بە روونی پەیامی ناردووە کە دەبێت بەرژەوەندییەکانی واشنتۆن لە حکومەتی داهاتوودا پارێزراو بن، هەر لادانێک لەم هاوسەنگییە، واتا دروستبوونی فشار لەسەر ئابووریی عێراق لە رێگەی گەنجینەی ئەمریکاوە.

دووەم: سروە محەممەد؛ هەرێم و بەغداد لە گێژاوی بودجەدا

سروە محەممەد، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، پەردە لەسەر ململانێ یاساییەکان و مافەکانی هەرێمی کوردستان لادەبات و جەخت لەوە دەکاتەوە کە بودجە پێویستە چارەسەری هەموو کێشە داراییەکان بکات، نەک تەنها مووچە.

ستراتیژی هەرێم بۆ ساڵی 2026:

هەرێمی کوردستان ئێستا نیەتی هەیە رێککەوتنە سەرەتاییەکانی لەگەڵ بەغداد بچەسپێنێت بۆ ئەوەی تاوەکو ساڵی 2026 کێشەی شایستە داراییەکان بەشێوەیەکی گشتی چارەسەر ببن بەتایبەتی پرسی مووچە و وتی، “ئێمە وەک کورد دەبێت لەئێستاوە ئامادەکاریی بکەین و گفتوگۆ لەگەڵ لایەنەکان بکەین بۆ ئەوەی یاساکان لە بەرژەوەندیی هەرێم تێپەڕێنرێن”.

کۆتایی پڕۆژەیاسای بودجەی سێ ساڵە:

خاڵێکی روون لە قسەکانی سروە محەممەد، کۆتاییهاتنی پڕۆژەیاسای بودجەی سێ ساڵە بوو، ئەو دەڵێت زۆربەی لایەنە سیاسییەکان لەگەڵ ئەو جۆرە یاسایە نین بۆ بودجەیە، چونکە وەک “قوفڵێک” وایە و رێگرە لە زیادکردنی بڕگە و ئەنجامدانی چاکسازی، جگە لەوە، مەترسیی گەندەڵی و بەفیڕۆدانی پارە لە بودجەی سێ ساڵەدا زۆر زیاترە، بۆیە پێشبینی دەکات بودجە بگەڕێتەوە بۆ شێوازی ”ساڵانە”.

سێیەم: د. حەیدەر خالید؛ مەترسییەکانی سەر گیرفانی هاوڵاتییان

د. خالید حەیدەر، مامۆستای بەشی ئابووری لە زانكۆی سلێمانی ئاماژە بە وردەکارییە هەرە هەستیارەکان دەکات کە راستەوخۆ پەیوەندی بە ژیانی رۆژانەی خەڵکەوە هەیە.

سیاسەتی پارێزگاری لەناو وەزارەتەکاندا:

حکومەتی عێراق لەئێستاوە نامەی بۆ وەزارەتەکان ناردووە تاوەکو خەرجییەکانیان بۆ نزمترین ئاست کەم بکەنەوە، بەهۆی دواکەوتنی بودجە تاوەکو مانگی چواری ساڵی 2026، حکومەت تەنها دەتوانێت 12/1ی خەرجییەکانی ساڵی پێشوو بەکاربهێنێت، ئەوەش واتا پەککەوتنی هەر پڕۆژەیەکی نوێی وەبەرهێنان و تەنها دابینکردنی مووچە.

سیناریۆی دۆلاری 200 هەزار دیناری:

د. خالید حەیدەر، یەکێک لە پڕ ئاڵنگاریترین سیناریۆکان باس دەکات و دەڵێت، “ئەگەر کێشەی سیولە و نەختینە بەردەوام بێت، حکومەت ناچار دەبێت دۆلار بۆ 180 تاوەکو 200 هەزار دینار بەرز بکاتەوە.” بۆچی؟ بۆ ئەوەی ئەو دۆلارەی لە فرۆشتنی نەوت دەستی دەکەوێت، دینارێکی زۆرتری دەستبکەوێت و کورتهێنانی مووچەی پێ پڕ بکاتەوە، بەڵام ئەوە باجەکەی هاوڵاتی دەیدات؛ توانای کڕینی خەڵک بە رێژەی نزیکەی ٤٠٪ دادەبەزێت و هەڵاوسان بازاڕ دادەڕمێنێت.

قەیرانی نەختینە و ماڵان:

کێشەیەکی دیکە ئەوەیە کە ٨٠٪ی پارەی کاشی وڵات لە ماڵەکانە و خەڵک متمانەی بە بانکەکان نییە. حکومەت ئێستا هەوڵ دەدات سیستمی ئەلیکترۆنیی پەرە پێ بدات بۆ راکێشانی ئەو پارانە، ئەگەر نا، دەبێت پەنا بۆ چاپکردنی پارەی نوێ ببات کە ئەوەش کوشندەیە بۆ بەهای دراو.

لە کۆتاییدا، دەردەکەوێت کە ئابووریی عێراق وەک بارمتەیەک لە دەستی نەوت و سیاسەتدایە، ئەگەر بودجەی ساڵی 2026 بەبێ رێککەوتنێکی سیاسی و ئابووری قووڵ تێپەڕێت، وڵات رووبەڕووی شەپۆلێکی دیکەی قەیران دەبێتەوە، هاوکات وەک د. حەیدەر ئاماژەی پێدا، عێراق پێویستی بە دۆزینەوەی سەرچاوەی داهاتی نانەوتییە، ئەگەر نا، هەر دابەزینێکی نرخی نەوت وەک بوومەلەرزەیەک پایەکانی حکومەتی نوێی عێراق دەلەرزێنێت و بەرەو پێشهاتی چاوەڕواننەکراو هەنگاودەنێت.