قوباد تاڵەبانی: هیچ کەرت و بوارێک نییە لە توانایدا نەبێت سوود لە زیرەکیی دەستکرد وەربگرێت

لە چوارچێوەی چالاکییەکانی فێستیڤاڵی زیرەکیی دەستکرد لە دوبەی، لە ڕۆژی 26ـی تشرینی یەکەمی 2026، قوباد تاڵەبانی، جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی کوردستان، وتارێکی گرنگ و ستراتیجیی پێشکەشکرد و جەختی لەسەر ئاراستەیەکی نوێی حکومڕانی و گەشەپێدانی ئابووری-تەکنەلۆجی کردەوە لە هەرێمی کوردستان و عێراقدا.

تەوەرەی سەرەکیی وتارەکە بریتیبوو لە هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگە و دامەزراوەکان بۆ ئەوەی لە ڕۆڵی ‘بەکاربەری سادەی تەکنەلۆجیا’ دەربچن و ببنە ‘پەرەپێدەر و بەرهەمهێنەر’ لە بوارەکەدا، بە ئامانجی دروستکردنی کاریگەریی ڕاستەقینە لەسەر ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتییان و گەشەپێدانی سێکتەرە گرنگەکان.

تەوەری یەکەم: ڕۆڵی زیرەکیی دەستکرد لە گەشەپێدانی کەرتە جیاوازەکاندا

لە بەشی یەکەمی وتارەکەیدا، قوباد تاڵەبانی تیشکی خستە سەر نەبوونی هیچ سنوورێک بۆ سوودوەرگرتن لە شۆڕشی زیرەکیی دەستکرد و جەختی لەسەر ئەم خاڵانەی خوارەوە کردەوە:

1- گشتگیریی تەکنەلۆجیا لە هەموو کەرتەکاندا:

ئاماژەی بەوەدا کە هیچ کەرت و بوارێک نییە لە توانایدا نەبێت سوود لە زیرەکیی دەستکرد وەربگرێت؛ جا ئەوە بۆ مەبەستی توێژینەوەی زانستی بێت، بۆ پەرەپێدانی ناوەڕۆک و سیستمەکان، بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی وردکاری، یان بۆ ئاسانکاری و زیادکردنی کارایی بەڕێوەبردنی کارەکان.

2- شۆڕش لە کەرتی کشتوکاڵ و بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانی کەشوهەوا:

بەکارهێنانی زیرەکیی دەستکرد لە کەرتی کشتوکاڵدا وەک پێویستییەکی گرنگی ناوبرد؛ ڕوونیکردەوە کە چۆن دەتواندرێت تەکنەلۆجیا بەکاربهێندرێت بۆ پێشبینیکردنی خێرا و وردی کەشوهەوا، تا یارمەتیی جووتیارانی کوردستان بدات بەشێوەیەکی زانستی، خۆیان بۆ وەرزەکانی داهاتوو ئامادەبکەن و بەرپەرچی ئاڵۆزی و گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوا بدەنەوە.

3- پێویستیی چارەسەری یاسایی و پەروەردەیی:

جەختی لەوە کردەوە، کە سوودوەرگرتن لەم تەکنەلۆجیایە بەبێ ئامادەکاری نایەێتە دی، بەڵکو پێویستە ڕێوشوێن و پرۆتۆکۆڵی گونجاو دابنرێن، یاسا و ڕێسای تۆکمە بۆ پاراستنی داتاکان جێبەجێبكرێن و ڕوانگەیەکی پەروەردەیی بەهێز بۆ بابەتی زیرەکیی دەستکرد دروستبکرێت.

4- سیستمی پەروەردە و گەشەپێدانی ناوچە گوندنشینەکان:

دەکرێت زیرەکیی دەستکرد ڕۆڵێکی بێوێنە لە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و پەروەردەییدا بگێڕێت، بەتایبەتی لە ناوچە گوندنشینەکان و دوورەدەستەکان کە دەستیان بە خزمەتگوزارییەکانی ناوەندە شارنشینەکان ناگات، ئەمەش لە ڕێگەی بەکارهێنانی AI بۆ ڕاهێنان و بەرزکردنەوەی توانای مامۆستایان، هەروەها فێرکردن و گەیاندنی زانست بە خوێندکارانی ئەو ناوچە گوندنشینانە بە شێوازێکی هاوچەرخ.

5- گۆڕینی فیکر و دیدگای کۆمەڵگە:

پەیامی سەرەکی لەم بەشەدا بریتیبوو لە پێویستیی گۆڕانکاری لە شێوازی بیرکردنەوەی گشتی؛ واتە تێپەڕاندنی قۆناغی ‘بەکاربەربوون’ بەرەو قۆناغی ‘بەرهەمهێنان و پەرەپێدان بە بەکارهێنانی زیرەکیی دەستکرد’، جێگری سەرۆکوەزیران ئاماژەی بەوەشکرد کە ئەم گۆڕانکارییە تەنیا بۆ خەڵک بەگشتی نییە، بەڵکو کۆمەڵگەی بازرگانی و داڕێژەرانی سیاسەت و یاسادانەرانیش بە هەمان شێوە پێویستیان بەم وەرچەرخانە فکرییە هەیە.

تەوەری دووەم: دامەزراندنی پەیمانگای زیرەکیی دەستکرد بۆ پەرەپێدان و ئامانجە سەرەکییەکانی

لە بەشی دووەمی وتارەکەدا، قوباد تاڵەبانی تیشکی خستە سەر هەنگاوە کردارییەکان و دەستپێشخەرییە نوێیەکانی حکومەت لەم بوارەدا:

1- هۆشداریدان لە مەترسیی دواکەوتن:

ئاماژەی بەوەدا کە ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە خێرایی پێشکەوتنەکان زۆر بەرزە؛ ئەگەر خۆمانی لەگەڵ بگونجێنین و هاوشانی نەڕۆین، ئەوا دەبینە “داینەسۆر” (هێمایەک بۆ لەناوچوون و لەکارهەڵوەرین بەهۆی دواکەوتن لە گەشەسەندن).

2- دۆخی ئێستا و تاقیکردنەوەکان:

ڕایگەیاند کە لەئێستادا بە شێوەیەکی کەسی و دامەزراوەیی خەریکی جێبەجێکردن، تاقیکردنەوە و کارکردنن لەگەڵ مۆدێلە جیاوازەکانی زیرەکیی دەستکرددا.

3- ڕاگەیاندنی پەیمانگەی زیرەکیی دەستکرد بۆ پەرەپێدان:

دڵخۆشیی خۆی دەربڕی بەوەی پڕۆژەکە گەیشتووەتە قۆناغە سەرەتاییەکانی دامەزراندن؛ ئەم پەیمانگەیە هەر سێ لایەنی کەرتی حکومی، کەرتی ئەکادیمی (زانکۆ و ناوەندە زانستییەکان) و کەرتی تایبەت کۆدەکاتەوە.

4- ئەرکە سەرەکییەکانی پەیمانگەکە:

ڕاهێنان و بەرزکردنەوەی ئاستی فەرمانبەرانی حکومەت لە سەرانسەری هەرێمی کوردستاندا.

بڵاوکردنەوەی هۆشیاری و زانیاریی تەکنەلۆجی لەناو خەڵکدا.

پشتگیری و پاڵپشتیکردنی ڕاستەوخۆ بۆ گەشەکردنی کەرتی تایبەت.

بونیادنانی بنەمایەک بۆ گۆڕینی دیدگای ئێستا بەرەو جێبەجێکردنی کرداریی، لە دۆخە ڕاستەقینەکاندا تاوەکو خزمەتی هەنووکەیی هاووڵاتییان بکات.

5- پێوەری ڕاستەقینەی سەركەوتن لە تەکنەلۆجیادا:

تەوەرێکی دیکەی قسەکانی، خستنەڕووی فەلسەفەی تەکنەلۆجیا بوو؛ قوباد تاڵەبانی جەختی لەوەکردەوە کە پێوەر و ئامانجی باڵا ئەوە نییە کە دەزگایەک یان وڵاتێک تا چەند تەکنەلۆجیای پێشکەوتووی هەیە، یان سەنتەری داتاکەی (Data Center) چەند گەورەیە، یان چەند بریکاری زیرەکیی دەستکرد (AI Agents)ی هەیە، بەڵکو خاڵی جەوهەری و جێی سەرنج ئەوەیە، کە چۆن دەتوانیت بە بەکارهێنانی ئەم تەکنەلۆجیایە ژیانی خەڵک باشتر بکەیت؟

ئاماژەی بەوەدا کە پێشبڕکێیەکی زۆر لەسەر دروستکردنی گەورەترین سەنتەری داتا و پێشەنگبوون هەیە کە ئەوە شتێکی باشە، بەڵام ئەگەر هەموو ئەم ئامرازانە نەتوانن کاریگەری لەسەر باشترکردنی ژیانی ڕۆژانەی خەڵک دروستبکەن، ئەوا وەک ئەوە وایە هیچ شتێک نەکرابێت.

6- پرسیارە ستراتیجییەکانی داهاتوو:

جێگری سەرۆکوەزیران کۆتایی بەم تەوەرە هێنا بە ئاراستەکردنی چەند پرسیارێکی جەوهەری کە دەبێت کاریان لەسەر بکرێت، لەوانە:

چۆن کاریگەریی ئەرێنی لەسەر ژیانی خەڵک دروستبکەین؟

چۆن داتاکانی خەڵک و تایبەتمەندییان بپارێزین؟

چۆن ژێرخانە هەستیار و گرنگەکانی وڵات بپارێزین و گۆڕانکاریی ڕاستەقینە بهێنینە ئاراوە؟

تەوەری سێیەم: داواکاری و بانگهێشتی نێودەوڵەتی بۆ وەبەرهێنان و هاوبەشی

لە بەشی سێیەم و کۆتاییدا، قوباد تاڵەبانی پەیامێکی کراوە و بانگهێشتنامەیەکی ڕەسمیی ئاراستەی ناوەندە جیهانییەکان، وەبەرهێنەران و کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان کرد.

1- بۆ وەبەرهێنەرانی دەرەوە:

داوای لێکردن بێنە هەرێمی کوردستان و عێراق و وەبەرهێنان لە هێزی کاری ناوخۆیی و ستارتئەپەکاندا (Startups) بکەن.

2- بۆ دامەزراوە ئەکادیمییە جیهانییەکان:

داوای هاوکاریی کرد بۆ دروستکردنی هاوبەشیی زانستی و ئەکادیمی لەگەڵ زانکۆکان، پەیمانگەکان و دامەزراوە زانستییەکانی ناوخۆدا.

3- بۆ ستارتئەپەکان و داهێنەرانی جیهانی:

داوایکرد وڵاتەکە بکەنە تاقیگەی بەرهەمەکانیانل پێشنیازی کرد بەرهەمە نوێیەکانیان لە ڕێگەی هاوبەشیی نێوان تاقیگەی داهێنانی DIFC (DIFC Innovation Lab) و مەڵبەندی سندوقی سلێمانی (Sulaimaniyah Foundation Hub) تاقیبکەنەوە.

5- عێراق وەک دەروازەی بازاڕی هەرێمی:

ئاماژەی بەوەدا کە تاقیکردنەوەی بەرهەمەکان لە بازاڕەکانی کوردستان و عێراقدا دەبێتە دەروازەیەک بۆ کۆمپانیاکان تا بتوانن لە عێراقەوە بەرهەم و خزمەتگوزارییەکانیان بگەیەننە دەرەوەی سنوورەکانی عێراق و بازاڕەکانی ناوچەکە.

6- فەلسەفەی دەرگای کراوە (Open Door Policy):

جەختیکردەوە کە هەرێمی کوردستان دەرگای کراوەیە، خوازیاری دروستکردنی هاوبەشی ڕاستەقینەیە، دەیەوێت بەشداری لە گفتوگۆ جیهانییەکاندا بکات و فێرببێت؛ بەڵام هاوکات دەیەوێت لە پێشخستنی ئەم بوارەدا خۆیشی بەشداربێت و دەستکەوتی بەرچاو پێشکەش بە جیهان بکات.