یەکێک لە گرنگترین سەرچاوە گرنگەکانی داهات و ئابوریی هەر وڵاتێک، بریتییە لە فڕۆکەخانەکان، چونکە لە ڕووی بازرگانی و گەشتیارییەوە سوودێکی زۆری هەیە. جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێراندا کاریگەرییەکی یەکجار گەورەی نەرێنی دروستکرد لەسەر وڵاتان، لەناو ئەو سێکتەرانەی زیانێکی زۆریان بەرکەوت، کەرتی ئاسمانی بوو.
بەگشتی بەهۆی گرژییەکانی ناوچەکەوە، لە سەرەتای جەنگەکەوە تا ئەمڕۆ، زیانی زیاتر لە 43 ملیار دۆلار، بەر کەرتی فڕۆکەوانیی ناوچەکە و جیهان کەوتووە، ئەم گرژییە زیانێکی گەورەی بە کەرتی فڕۆکەوانیی هەرێمی کوردستان و عێراق گەیاند، چونکە ئەو کەرتە سەرەکیترین ڕێگەیە بۆ هاتوچۆی هاوڵاتییان لە ناوچەکەوە بۆ ئەوروپا و وڵاتانی دیکە.
لێکەوتە ئابورییەکانی داخستنی کایەی ئاسمانی عێراق
پێگەی جوگرافیی عێراق وایکردووە کە ئاسمانی وڵاتەکە یەکێک بێت لە پڕداهاتترین ڕێڕەوەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، داخستنی ئاسمانی ناوچەکە سێ سەرچاوەی سەرەکیی داهاتی پەکخستووە:
داهاتی کرێی تێپەڕبوونی فڕۆکە
– زیانی ڕۆژانە: عێراق نزیکەی 270 هەزار بۆ 360 هەزار دۆلار لە ڕۆژێکدا لەدەست دەدات کە پێشتر وەک کرێی تێپەڕبوونی فڕۆکە وەریدەگرت.
– کەمبوونەوەی گەشتەکان: پێش ململانێکان، ڕۆژانە نزیکەی 600 بۆ 800 فڕۆکە ئاسمانی عێراقیان بەکاردەهێنا, هەر فڕۆکەیەک بە تێکڕا 450 دۆلاری دەدا بە حکومەت.
– زیانی مانگانە: خەزێنەی دەوڵەتی عێراق مانگانە زیاتر لە 10 ملیۆن دۆلار 800 هەزار دۆلار تەنیا لەو فڕۆکانە لەدەستدەدات کە ئێستا ڕێڕەوی گەشتەکانیان گۆڕیوە بۆ دەوروبەری ناوچەکە.
هێڵی ئاسمانیی نیشتمانی و کارکردنی فڕۆکەخانەکان
– کۆمپانیای هێڵە ئاسمانییەکانی عێراق ڕایگەیاند، کە ڕۆژانە نزیکەی 500 ملیۆن دینار زیان لە داهاتی بلیتەکان بەردەکەوێت، سەرەڕای ڕاوەستانی گەشتەکان، کۆمپانیاکە ناچارە تێچووی چاککردنەوە، بیمە و مووچەی کارمەندەکان دابینبکات.
ژێرخانی فڕۆکەخانەکان : شەش فڕۆکەخانە سەرەکییەکەی عێراق تووشی داڕمانی داهاتی خزمەتگوزارییە زەمینییەکان بوون، کە تەنها لە 20 ڕۆژی یەکەمدا بە 17 ملیۆن دۆلار خەمڵێندراوە.
کاریگەرییەکانی داخستنی کایەی ئاسمانیی عێراق لەسەر هەرێمی کوردستان
هەرێمی کوردستان، کە بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە فڕۆکەخانە نێودەوڵەتییەکانی هەولێر و سلێمانی دەبەستێت بۆ بازرگانی و هاتوچۆی دیپلۆماسی، بە شێوەیەکی بەرچاو زیانی بەرکەوتووە:
گەشتیاری و بازرگانی: داخستنی ئاسمان بووەتە هۆی دابڕانی هەرێمی کوردستان لە جیهان و ڕاوەستانی هاتنی وەبەرهێنەرانی بیانی و گەشتیاران.
تێکچوونی زنجیرەی دابینکردن: ئەو کاڵا گرانبەهایانەی کە بە بارە ئاسمانییەکان دەگەیشتن، ئێستا دواکەوتوون یان گۆڕدراون بۆ ڕێگای وشکانی لە ڕێگەی تورکیاوە، ئەمەش تێچووی گواستنەوە و کاتی گەیشتنی کاڵاکانی بۆ بازرگانە ناوخۆییەکان زیادکردووە.
٣. کاریگەرییە کۆمەڵایەتی و مرۆییەکان
گۆڕینی گەشتەکان لە ئاسمانییەوە بۆ وشکانی، کێشەیەکی گەورەی بۆ هاوڵاتییان دروستکرد:
– ڕێگەی وشکانی مەترسیدار: بەهۆی ڕاگرتنی گەشتەکان، گەشتیاران ناچاربوون 10 بۆ 20 کاتژمێر بە ئۆتۆمبێل بەرەو وڵاتانی دراوسێ (وەک تورکیا) بڕۆن، تاوەکو لەوێوە گەشتە نێودەوڵەتییەکانیان بکەن، ئەم ڕێگایانە جگە لە مەترسیی ڕووداوی هاتوچۆ، مەترسییەکانی ململانێ سەربازییەکانیشیان لەسەرە.
– بەرزبوونەوەی نرخەکان: تێچووی گواستنەوەی وشکانی دوو هێندە و سێ هێندە زیادیکرد، بەهۆی زۆریی داواکارییەوە، ئەمەش بارگرانییەکی دارایی گەورەیە بۆ سەر خێزانەکان و ئەو خوێندکارانەی لە دەرەوە دەخوێنن.
